ÜLKEDE SU BARIŞI DÜNYADA SU BARIŞI 

Genel

Sulamanın Tarihçesi ve Uygarlık

Dr. Nüvit Soylu 2 Kasım 2014 Sulamanın tarihi, insanlık tarihi ile birlikte başlar. Medeniyetlerin doğuşundan önce bile, bitkisel üretim amacıyla, ilkel sulama tekniklerinin kullanıldığı bilinmektedir. Medeniyetlerin birçoğu suyun bulunduğu ve sulamanın yapıldığı bölgelerde gelişmiştir. Mezopotamya ve sski Mısır'da yapılan kazılar tarihi M. Ö. 6 bin’e kadar varan sulama çabalarının varlığını ortaya koymuştur. Resim1 Antik Çağda Mısır Teb Kentinde Tarım Eldeki bilgilere göre ilk sulama günümüzden 7000 yıl önce Mezopotamya'da, 5000 yıl önce de Mısır' da ancak ilkel anlamda yapılmıştır. Günümüzden yedi bin yıl önce Kuzey Mezopotamya yaylalarından güneye, Dicle ve Fırat nehirlerinin arasındaki kurak ovalara, göç etmiş ve bugün Güney Irak olarak bilinen yöreye yerleşmiş olan insanlar yaşamlarını idame ettirmek çabası içerisindeydi. Yeni vatanlarında, ekinler filizlenip büyüyor, ama hasat zamanından önce kuruyup ölüyordu. Sümerliler olarak tarihe geçen bu göçmenler, derin ve kalıcı etkileri olan bu ikilem için basit bir çare buldular. Hendekler kazdılar ve suyun birazını Fırat nehrinden tarlalarına yönlendirdiler; böylece sulamalı tarımı da başlatmış oldular.(Postel 2000). İlk Sulama Uygulamaları İlk sulama uygulamaları topoğrafyanın elverdiği ölçüde nehir kenarlarında dar şeritler halinde yapılmıştır. Ancak; buralarda yapılan sürekli sulamalar toprakta drenaj ve çoraklık sorunlarını da beraberinde getirdiği için sulama uzun ömürlü olamamıştır. Mısır' daki sulama uygulaması Nil Nehrinin önüne çekilen bir duvarla taşan suların arazi içine doğru açılan kanallarla taşınması şeklinde gerçekleştirilmiştir. M. Ö. 5000 yıllarında Nil nehrinden su saptırılarak tarım alanlarına iletilmiştir. Dünyanın bilinen ilk kaya dolgu barajı, M. Ö. 3000 yıllarında Nil nehri üzerinde Firavun Menes tarafından yaptırılmıştır. Bunun yanında, M. Ö. 2000 yıllarında Mısırda büyük sulama kanalları inşa edilmiştir. Bu sulama kanallarının bazılarından bugün halen yararlanılmaktadır Ölçüye dayalı sulama uygulamalarının ise M. Ö. 5000 yıllarında Latin Amerika' da Aztekler ve İnka'lar tarafından gerçekleştirildiği bu kavimlerin sulu koşullarda melez mısır yetiştirdiği belgelerde yer almaktadır. Resim2 Antik Çağda Sri Lanka’da bir sulama kanalı Hindistan'ın İndus vadisinde M. Ö. 5000 yıllarında hüküm sürmüş Mahon Jo Daro medeniyeti sırasında, çağına göre oldukça ileri sayılabilecek sulama ve drenaj sistemleri kurulmuştur. Resim3 Hindistan'da Antik Çağda inşa edilmiş bir sulama kanalı ancient-chinese-technology-2 Antik çağda Çin’de de sulama sistemlerin var olduğu bilinmektedir. Arap yarımadası, Türkiye, İran ve Orta Doğunun diğer bölgelerinde de zamanımızdan 3000 yıl kadar önce sulama uygulamaları yapılmıştır. Babil Kralı Hammurabi, M.Ö. 1700 yıllarında çıkardığı kanunlarla, sulama sistemlerinin kurulması ve işletilmesini devlet eliyle yapmış, suyu kurallara göre kullanmayan çiftçilere bazı cezalar getirilmiştir. Hammurabi Yasaları Su, antik çağlarda yaşayan insanların ürünleri için yağmura ihtiyaç duymaları nedeniyle sabit düşüncesi olmuştur. Gılgameş taşkınları saydırarak kil tablet üzerine kaydetmiş olması o dönemde yaşayanların küçük veya büyük yağışların tahmin edilemeyen sonuçlarından ne kadar korktuklarını göstermektedir. Bu insanların ürünleri için sulamaya olan bağımlılıkları daha o çağlarda sulu tarım kültürünün gelişmeye başlaması anlamına gelmektedir. Bu kültür aynı zamanda tarım için de oluşmaya başlamıştır. Bu kültürün ürünü olarak Gezer Takvimi oluşmuştur. Gezer takvimi yaklaşık 10 cm boyunda bir kireç taşı tabletidir. Bu takvim M.Ö. 10 yüzyılın ortalarında Hz. Süleyman zamanını gösterir. Takvim zirai döngüyü yıl boyunca yapılması gereken işleri göstererek ay ay tanımlar. Bu takvime göre Ağustos ve Eylül hasat zamanıdır. Şubat ayı ise keten ekim zamanı olarak belirtilmiştir. Mart ayı ise arpa hasadının yapılacağı aydır. Mısır ve Mezopotamya ‘dan sonra yaşamış medeniyetlerde de bunlara benzer sulama tesisleri kurulmuştur. Bugün, birçok alanda asırlar boyunca hızlı ilerlemeler sağlanmasına karşın, özellikle yüzey sulama uygulamaları eski zamandakine benzemektedir. Bir an için taş yerine çimentonun kullanılması, daha karmaşık ölçüm araçlarının geliştirilmesi, daha iyi kanal kaplaması gibi gelişmeler bir tarafa bırakılırsa, sulama alanında belirtilebilecek çok büyük aşamalar oldukça azdır. Günümüzde, dünyanın birçok yerindeki yüzey sulama sistemleri, eski sulama sistemlerinden çok az farklılık göstermektedir. Bu ise, eski sulama sistemlerinin yapımında oldukça üst düzeyde uzmanlık ve beceri kullanıldığını ortaya koymaktadır. Firavun Menes'in yaptırdığı baraj, Mısır ve diğer ülkelerde yapılan büyük kapasiteli, kilometrelerce uzunluktaki kanallar ve toprak altı galerileri bunun tipik örnekleridir. Topoğrafya, toprak, iklim ve bitki şartlarının birlikte düşünüldüğü sulama projeleri 19. yy. 'ın sonlarında uygulanmaya başlanmıştır. Bu anlamda rekreatif yani park, bahçe ve mesire alanlarının sulanması ve bu alanlarda yapılan çalışmalar da çok eskilere dayanmaktadır. Önceleri saray ve köşk bahçelerinde yetiştirilen çiçeklerin sulanması ve daha sonra küçük çim alanlarının sulanmasıyla başlanılmış ve teknolojik gelişmeyle birlikte artık günümüzde milyonlarca m2 yeşil alanlar el değmeden tamamen otomatik sistemlerle sulanmaktadır. Sulamayla Gelen Uygarlık Sulamayla Hızlanan Tarihsel Gelişme Sümerlerin geliştirdiği bu sulama arzusu toprağı da, toplumu da o zamana değin hiçbir faaliyetin yapmadığı ölçüde değiştirmiştir. Sulu tarım gıda fazlası yaratmıştır. Ancak yaratılan bu gıda fazlasının depolanması ve dağıtılması gerekiyordu. Bu gereksinim de yeni merkezi yönetim biçimlerinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Gıda fazlası, birçok insanın tarım dışı işlerle uğraşacak vakit bulmasına ve uygarlığın gelişmesine da olanak sağladı. Zamanla, faaliyetlerin çapı genişledikçe, bu ilk toplumlar daha hiyerarşik bir yapıya kavuştular. Nüfus, büyüklük ve yoğunluk olarak arttı ve nüfus artışıyla gerçek anlamıyla ilk kentler doğdu. Mezopotamya'da Sümerlerin ardından sulu tarıma dayalı başka uygarlıklar da kuruldu. Bu uygarlıkların arasında, dünyaya muhteşem saraylar ve Hammurabi'nin tarihi kanunlarını armağan eden ünlü Babil imparatorluğu da vardı. Bu yörenin dışında, Mısır'da Nil Nehri vadisinde, bugünkü Pakistan'da Indüs Nehri vadisinde, Kuzey Orta Çin'de Sarı Nehir havzasında ve çok daha sonra Kuzey ve Güney Amerika'da birçok nehir vadisinde de sulu tarım yapan ilkçağ toplumları ortaya çıktı. Her bir toplum, kültür ve bilimde özgün gelişmeler sağladı. Özetle sulama, konuya bütünsel olarak bakıldığında üzerinde uygarlıkların yükseldiği, toplumsal gelişimi derinden etkileyen yeni bir temel oluşturmuştur. Ancak,sulama tarihte bu denli önemli bir gelişme dinamiği yarattığı gibi sorunlar da oluşturmuştur.Bir diğer deyişle sulamada suyun yanlış kullanımının insanlara ödettiği bedel ilk çağlardan bu yana hiçbir değişim göstermemiştir. Tarih sulama temelli toplumların birçoğunun uzun vadede çöktüklerini de göstermiştir. Tarihte Sulamayla Artan Sorunlar ! Sulu tarımın doğasında bulunan çevresel etkiler kontrol edilmediği için orta ve uzun vadede çok önemli sorunlara neden olmuştur. Örneğin sulamadan kaynaklanan tuzlanma toprağın verimin azalmasına ve üretiminin düşmesine neden olabilir. Barajlar, kanallar ve taşkına karşı setler bakımsızlık nedeniyle yıkılabilir ya da düşmanlar tarafından tahrip edilebilir. Sulanabilen topraklar ve su kaynakları için rekabet, militarizme ve bölgesel çatışmalara yol açabilir. Bütün bunlar göz önüne alındığında, sulu tarıma bağımlı medeniyetlerin sulama ile ilgili sorunları ihmal ederlerse istikrarsızlık içine düşmeleri kaçınılmaz olmaktadır. Tarihten Bugüne Gelen Sulama 1950 yılından sonra hızla artan dünya nüfusunun beslenebilmesi için sulu tarım tarihin başlangıcında olduğu gibi 20.yüzyılın ortalarında da çok önemli bir rol oynamaya başlamıştır.Sulu tarımla genel olarak daha çok mahsul alındığı ve yılda iki ya da üç ekin yetiştirilebildiği için, 20. yüzyılın gıda üretiminde kilit etken sulamanın yaygınlaşması olmuştur. Çin, Mısır, Hindistan, Endonezya ve Pakistan da dahil olmak üzere, birçok ülke gıda üretiminin yarısından fazlasını sulu tarımla gerçekleştirmektedir. Bugün, dünya gıda üretiminin yüzde 40'ı, sulu tarım uygulanan arazilerden elde edilmektedir (Şekil1). Bu arazilerse toplam tarım alanlarının ancak yüzde 17'sini oluşturmaktadırlar. Hindistan, Çin, Amerika Birleşik Devletleri ve Pakistan birlikte, dünya sulu tarım arazilerinin yarısından fazlasına sahiptirler; küresel toplamın üçte ikisi ise 10 ülkeye aittir. Ancak çok hızlı bir büyüme döneminin ardından, sulamanın yayılma hızı tüm dünyada 20.yy. sonuna doğru yavaşlamıştır. Küresel sulu tarım alanlarının 1970-1980 döneminde yıllık ortalama % 2 olan artış oranı 1982- 1994 yılları arasında %1.3’e düşmüştür. Sulamanın yaygınlaşmasının getirisi düşmeye başlamıştır. Bir çok bölgede, sulamaya açılması kolay alanlar zaten geliştirilmiş olduğundan; yeni alanlara sulama suyu getirmek daha güç ve masraflı hale gelmiştir. Sulu tarım yapılan alanın yüzde altmışı 50 yıldan bu yana sulamaya açılmıştır. Ama bu alanların büyük bir bölümünde verimlilik düşmeye başlamıştır . Sulanan arazilerin beşte biri, eski Mezopotamya toplumlarının başına dert olan sessiz felaketten, tuzlanmadan zarar görmektedir.Dünyada suyun bilinçsiz ve verimsiz olarak kullanılmasının olumsuz etkileri artmaktadır. Bu gelişmeler dünya genelinde yaklaşık % 70’lik bölümü tarımsal sulamada kullanılan suyun daha verimli kullanılmasını gerekli kılmaktadır. 7 Kaynak: A Global Irrigated Area Map (GIAM) Using Remote Sensing at the End of the Last Millennium 2008 International Water Management Institute Colombo, Sri Lanka Şekil1.Dünyada sulama sistemleri ile ve yağmursuyu ile sulanan ekili alanlar Kaynak: Yıldız D,Soylu N,Özbay Ö 2012 Kalkınma İçin Tarımsal Sulama (Hukuki - Teknik - Ekonomik Politik).ToprakSUenerji Raporu.Ankara
Yorumlarınızı Bizimle Paylaşın

Sadece üyelerimiz yorum yapabilir, hemen ücretsiz üye olmak için Tıklayın

(E-Posta adresiniz yayınlanmayacaktır)
Yorumu Gönder
Henüz Yorum Yapılmamış