FACT SHEET

Küresel bir mal olarak su

Küreselleşme, en basit anlamda, yerkürenin farklı bölgelerinde yaşayan insan, toplum ve devletler arasındaki iletişim ve etkileşim derecesinin “karşılıklı bağımlılık” kavramı çerçevesinde giderek artması olarak tanımlanabilir.

Küreselleşme; ulaşım ve iletişim maliyetlerini çok azaltan, malların, hizmetlerin, sermayenin ve insanların sınırları aşmasının önündeki engellerin kalkmasını sağlayan ülkelerin ve dünya halklarının bütünleşmesi olayıdır(1)

Çevre konusu, özellikle 1990’lı yılların başlarından itibaren küreselleşmeyle birlikte  anılan  en  önemli  konulardan  biri  haline  gelmiştir.  Küresel  ısınma,  hava  kirliliği, nükleer ve kimyasal atıklar, kuraklık ve sel felaketleri, biyo-çeşitlilik ve türlerin yok oluşuna ilişkin sorunlar, asit yağmurları, deniz, göl ve akarsu kirliliği gibi problemler küreselleşme süreci ile ilintilidir

Bu tip sınır aşan sorunlar birden fazla ülkenin sosyal faaliyetleri sonucu ortaya çıkan dışsallıkları içermektedir. Bu tip dışsallıklar çoğunlukla birikimli, uzun vadeli, birden fazla coğrafi bölgeyi ya da nesli etkileme kapasitesine sahip olan dışsallıklardır. Küreselleşeme sürecinin  hızlanmasıyla  birlikte,  çevre sorunlarına yönelik  ulus devlet bazında mücadelenin yerini, küresel bir nitelik kazanan ve bu konularla ilgili küresel düzeyde işbirliği süreci almıştır.

Küresel  çevre  sorunlarının  çözümünde  ve  politikalar  oluşturulması  sürecinde küresel kamusal mallar teorisinden yararlanma düşüncesi oldukça yenidir. Çevrenin kamusal bir mal  olarak ele alınması, dahası küresel kamusal mal olarak değerlendirilmesi, küresel düzeydeki çevresel  sorunların çözümünde, sorunların ele alınış biçimlerine de yeni bir bakış açısı getirmiştir.

Küresel  kamusal  mallar  kavramı,  ilk  kez  Birleşmiş  Milletler  Kalkınma Programı    (UNDP)  tarafından  hazırlanan  “Global  Public  Goods:  İnternational Cooperation  in  the  21.Century”,  adlı  çalışma  ile  gündeme  gelmiştir.  Dolayısıyla,  küresel   kamusal   mallar   kavramının   tanımlanmasında   öncelikle   ele   alınması  gereken tanım, adı geçen çalışmadaki küresel kamusal mallar tanımıdır[1]. Buna göre,  faydası  ülkeler,  insanlar  ve  nesiller  (bugünkü  ve  gelecekteki)  açısından  büyük  ölçüde  evrensel  olan  mallara  küresel  kamusal  mallar  adı  verilmektedir (2)

BM  Gelişme  Programı’nın  küresel  kamusal  mal  tanımında  iki  kriter öne çıkmaktadır. Birincisi, bu malların toplumsal oluşu, tüketiminde rekabetin bulunmaması  ve  faydasından  kimsenin  hariç  tutulamaması  özellikleridir  ki bunlar,  kamusal  malların  temel  belirleyicileridir.  İkinci  kriter  ise  faydalarının tüm  ülkeleri,  insanları,  bugünkü  ve  gelecek  nesilleri  içine  alacak  şekilde “evrensel benzeri” (quaiseuniversal) özellik taşımasıdır.(3)

Dünya  Bankası’nın  tanımlamasında  ise,  küresel  kamusal  malların belirleyicisi  olarak  sınır ötesi  dışsallıkların  varlığı  ve  bu  dışsallıkların  elde edilmesi için bu malların üretiminde ülkelerin ortak çalışmalarının bulunması gerektiği  ve  finansmanının  da  ortak  olarak  sağlanması  ile  bu  tür  malların yetersiz üretiminin önüne geçileceği belirtilmektedir[1]

Konuyla  ilgili  literatürde  küresel,  uluslararası,  bölgesel  kamusal  mal kavramları  da  yer  almaktadır.  Bu  ifadeler  dışsallıkların  (fayda  veya  zararın) yayılma alanlarına göre anlamlandırılmaktadır. Eğer dışsallıklar küresel ölçekte gerçekleştiriliyorsa küresel mal olarak kabul edilmektedir. Buna örnek olarak ozon tabakasının delinmesi gösterilebilir.

Bu tip mal ve hizmetlerden ilkesel olarak global nüfusun tümü yararlanır ve faydası ülkeler, insanlar ve nesiller çerçevesinde evrenseldir. Buna göre, global kamusal mallar “dünya üzerindeki bütün bireyler (şu anda yaşayan bireyler ve gelecek kuşaklar) tarafından elde edilebilen, tüketiminde rekabetin ve kısıtlamanın bulunmadığı, herkesin yararlanabildiği ve finansmanının global olarak sağlandığı faydalar” olarak nitelenebilir(4)

Çevre  kamusal  malının  küresel  nitelik  kazanabilmesi  için  bazı  özellikleri  taşıması gerekmektedir. Bunlardan birincisi, yaratılan dışsal faydanın birden fazla  ülkeyi etkilemesi şarttır. Bu etki, bir bölge ile sınırlı ise bölgesel, dünyanın önemli  bir  bölümünü  ilgilendiriyorsa, küresel  kamu  malı  olmaktadır.  Ayrıca,  bir  malın  küresel  kamu  malı  olabilmesi  için  geniş  bir  sosyo-ekonomik  grubu  etkisi  altına  alması gerekmektedir. Küresel çevre malının diğer bir özelliği de, birden fazla nesli  etki altına almasıdır.

İnsanoğlunun ortak kullanımına konu olan ve yaşamın sürmesi için gerekli olan okyanuslar, ozon tabakası, atmosfer, su kaynakları, hava, biyolojik varlıklar v.b. bu grup içerisinde ele alınabilir.Literatürde  küresel  kamusal  mal  olarak  kabul  edilen çevre ile ilgili başlıca  mallar(5) aşağıda belirtilmiştir.

  • gplus
  • pinterest

Leave a comment